русский | татарча |

Татарстан Җөмһүрияте Мөселманнарының
  Диния Нәзарәте

Яңалыклар тасмасы

04.11.2003

Ибн Фадлан татарча сљйли.

М.ЂБЂК, Казан.

Тарихта шундый язма хатирђлђр сакланалар, аларныћ кайсылары ки, бер регион љчен генђ тњгел, берничђ континент иллђре, халыклары љчен дђ гасырлар буе кыйммђтле мирас булып калалар.

Гарђп дипломаты Ђхмђт Ибн Фадланныћ 922 нче елда Урта Иделгђ ясалган сђяхђте вакытында язып барылган юлъязмалары — шундый кыйм-мђтле эчтђлекле ядкарьлђрнећ берседер.

Ибн Фадлан сђяхђтнамђсендђге хђбђрлђр Х гасырдан гарђпнећ дљньякњлђм мђгъ-лњм тарихчыларыныћ ђсђр-лђренђ кисђк-кисђк булып кереп калган. Аларныћ ђсђр-лђре аркылы мђдђни дљнья Ибн Фадлан исемен инде XIX гасырдан бирле белђ. Фђндђ аныћ сђяхђтнамђсе хакында капма-каршылыклы фикер-лђр XIX гасырда ук кић таныла. Берђњлђр аны уйдырма чыганак дип санаса, икенчелђр тарихи кыйммђтен югары бђялђделђр.

Ибн Фадланныћ тарихи сђяхђте хакындагы язмалары белђн мђгълњм татар тарихчылары Шиџабетдин Мђрќани белђн Ризаэддин бине Фђхреддин дђ яхшы таныш булганнар. Лђкин алар да гарђп сђяхе џђм дипломатыныћ язмаларын башка тарихчылар китапларына кереп калган љзеклђр аша гы-на белђлђр иде.

Соћыннан атаклы тљ-рек тарихчысы булып киткђн Зђки Вђлиди 1923 елда СССР дан бурыч куеп ќибђрелгђннђн соћ, Иранныћ Мђшџђд шђџђ-рендђ тукталып, андагы борынгы китапханђлђрнећ берсендђ Ибн Фадлан сђяхђтнамђсенећ бер кыскартылган мљс-тђкыйль текстын таба џђм бу табышы хакында дљнья галимнђренђ хђ-бђр бирђ, њзе табышын тикшереп, аћа искђрмђ, аћлатмалар язып зур хезмђт бастыра.

Зђки Вђлиди басмасыннан соћ Ибн Фадлан сђяхђтнамђсе тексты 1939 елда академик И.Ю.Крачковский џђм 1956 елда профессор А.П.Ковалевскийлар тарафыннан урыс телендђ бастырып чыгарылдылар. Моннан тыш, бу ядкарьнећ гарђп телендђ дђ Багдадта басылып чыгуы мђгълњм.

Кызганычка каршы, Ибн Фадлан сђяхђтнамђсе татар халкы тарихы џђм, гомумђн, урта гасырлардагы Идел буе тарихы љчен мљџим булса да, татар теленђ тулы тђрќемђсе басылганы юк иде.

Безгђ билгеле булганча, ђлеге ядкарь татар теленђ 1960 елларда ук тђрќемђ ителгђн була џђм 1972 елда «Казан утлары» журналында љлешчђ басыла. Лђкин аны тулысынча бастырып чыгаруга, идеологик киртђлђр комачаулау сђбђпле, мљмкинлек тумый. Аны татар теленђ Бакудан кайткан Ќђгъфђр-Садыйк Мамедов тђрќемђ итђ. Тђрќемђнећ кулъязмасыныћ язмышы озак еллар буе билгесез кала килде. Лђкин соћгы елларда аныћ бер данђсе Татарстан Республикасы Милли музее фондларында саклануы ачыкланды.

Музейныћ татар рухи мђ-дђнияте коллекциялђрен саклаучы Рђмзия ханым Абзалина беренче булып аныћ саклануын ачыклый, инде бастырып чыгару чарасына кереште («Ђхмђд Ибн Фадлан китабы / Ќ.-С.Мамедов тђр-ќемђсендђ/. — Казан: «Таћ — Заря» нђшрияты, 2003).

Рђмзия ханымныћ бу игелекле эшлђренећ беренчесе генђ тњгел инде. Аныћ тарафыннан шушы елда гына халкыбызныћ XIX гасыр ахыры XX гасыр башында басылып чыккан каллиграфия сђн-гате ќђњџђрлђрен — шђмаиллђрне дђ туплап, халкыбыз игътибарына ќиткерелгђн иде. Матбугатта аћа бик ќы-лы бђя бирелде.

Ибн Фадлан сђяхђтнамђсенећ татар теленђ тулы килеш тђрќемђ ителње — мђдђниятебез љчен ђџђмиятле вакыйга. Бу хђл телебезнећ, мирасыбызныћ зурлыгын књрсђтњ ќђџђтеннђн кирђк эш иде.

Бу тарихи истђлеккђ хђтта гарђп галимнђре дђ фђкать XX йљзнећ икенче яртысында гына, књп гасырлардан соћ беренче мђртђбђ, игътибар иттелђр.

Ибн Фадлан язмалары Идел буенда яћа оеша башлаган кабилђлђр берлеге тарихы љчен генђ тњгел, бљтен Урта Азия џђм Идел буе тарихы љчен дђ кыйммђтле чыганак. Лђкин, шућа да карамастан, бу ђсђрне мљмкинлеклђре татарга караганда чагыштыргысыз зур булган бњгенге Њзбђкстан, Казакъстан, Тљркмђнстан, хђтта Тљркиядђ дђ тђрќемђ итеп бастырмадылар, ђ Казанда татар телендђ дљньяга чыгардылар. Аныћ туган телебездђ чыгуы ђдђбиятыбызныћ абруен књтђрђ, телебезне популярлаштыра.

Ул язмаларны ђлегђ хђтле књпчелек халкыбыз љчен табып уку кыен булган бер хђл иде. Хђзер аны телђгђн миллђттђшлђребезгђ, кызыксынуларын басарга чагыштыргысыз мљмкинлеклђр ачыла. Югыйсђ, аны урыс телендђ 1939 елда бљтен СССР халыклары љчен 3000, ђ 1956 елда фђкать 2000 данђ генђ чыгару Ибн Фадлан ђсђре белђн кызыксынучыларныћ абсолют књпчелеге љчен табып булмаслык сирђк басма ясады.

Урысча басмалардагы ае-рым кыскартулар да укучыларда канђгатьсезлек тойгылары калдыра иде. Татар теленђ тђрќемђне тулы эш-лђнгђн дип ышанабыз. Бу ђсђрне укыгач, књп кенђ яћа-лыклар ачыла џђм сораулар килеп туа. Анда аеруча сак-лђблђр, руслар дип язылган кавемнећ бњгенге урыс халкы белђн бер халык дигђн караш уздырылуныћ шљбџђле икђнен тоясыћ. Шулай ук башкорт кауменећ дђ тљрки тњгеллеге књзгђ ташлана. Бу тђр-ќемђнећ басылуы, ерак вен-грларныћ тарихларын ачыклауга чыганак хезмђтен њти.

Ќ.-С.Мамедов тарафыннан Ибн Фадлан язмаларына бай эчтђлекне оригиналь комментарийлар язылган. Алар урыс совет академиклары И.Ю.Крачковский џђм А.П.Ковалевскийлар тарафыннан эшлђнгђн искђрмђлђрне баеталар, тулыландыралар.

Китапныћ ахырында язмаларныћ факсимиле рђвешен-дђ асыл текстныћ бирелње басманыћ документальлеген кљчђйтђ. Бездђ хђзер гарђп телен белњчелђрнећ саны артты, андыйлар тђрќемђгђ ышанмасалар, оригинал текстка да мљрђќђгать итђ алалар.

Басманыћ бизђлеше дђ зђвык белђн эшлђнгђн. Аныћ тышлыгыннан ук бу китапныћ мљселман дљньясы белђн бђйле ђсђр икђнен чамаларга мљмкин.

Татарда бу заманда тарих язучыларныћ ђсђрлђре басылу белђн беррђттђн тарихыбызга бђйле борынгы язма чыганакларыныћ да басылуы, фђн культурасы њсеше књрсђткече дђ булып тора.

«Татар иле»

Архив новостей




Внимание!
При использовании материалов просьба указывать ссылку:
«Официальный сайт Духовного управления мусульман Республики Татарстан»,
а при размещении в интернете – гиперссылку на сайт: http://e-islam.ru



©Татарстан Җөмһүрияте Мөселманнарының
  Диния Нәзарәте, 2002
 
Сайт создан в компании
«Экспресс-Интернет», 2002.
Работает под управлением
Express-Web.