русский | татарча |

Татарстан Җөмһүрияте Мөселманнарының
  Диния Нәзарәте

Ислам динен өйрәнү

09.12.2003

Милли университет турында.

Заманыбыз белем, укымышлылык заманы. Књпме миллђтлђр шућа омтылалар, лђкин кара кљчлђр аларныћ белем алуга булган, яшђњгђ булган омтылышларына каршы ачык та, астыртын да кљрђш алып баралар. Татар халкы яшђеше љчен мљџим булган шђйлђр белђн дђ шул тарих кабатлана.

Милли университет хаќђтлеге моннан 14 еллар элек њк зыялыларыбыз тарафыннан књтђрелгђн булса да, аны, тљрле сылтаулар табып, ачтырмау юлында йљрњчелђр ќи-тђрлек. Ќир йљзендђ 2200 елдан артык дђвердђ мђгълњм булган татар кауменећ зур тарихы, бай мђдђнияте, яшђргђ сђлђте бар. Лђкин ят, џђм шулай ук њз каумебездђн булган кара ниятле бђндђлђр татарны Ќир йљзеннђн юкка чыгарырга телилђр. Аныћ ќир-суларын пычраталар, аныћ йортында наданнар џђм исереклђр кулына «уенчык» итеп тоттыру љчен атом электр станциялђре; мђгънђсезгђ, ятлар, аеруча Европа-Америка империализмы ихтыяќына ярашкан грандиоз плотиналар кордылар џђм тагын да кору юлында ќан аталар. Татар миллђте башы љстендђ бњгенге кљндђ тагын да куркынычлырак кара болытлар куера.

Инде хђзер татар балаларыныћ туган телдђ белем алу хокукы бљтен Россия књлђмендђ бетерелђ килђ, халыкныћ эш, сђнђгать культурасы тњбђн тђгђри, мђдђнияте пычракта, империалист Даллеслар телђгђн рђвештђ юкка чыгарылу юлына куелган. Сђнгать љлкђсенђ оялаган ниндидер акылга ќићел адђмнђр чебеннђр ќњлђвен «татар ќыры» дип тђкъдим итђлђр, татар теле дигђн булып, кирле-морлы сњзлђр сљйлилђр, сабый балалардан да уздырып ясалган кђкре, зђвыксыз рђсем сђнгатендђ, буяулар боламыгында булмаган ђллђ нинди гњзђллеклђр књрђлђр. Халыкны, бер сњздђ була књрмђсеннђр дип, бер-берсе белђн судлашып йљрергђ љндилђр; суд юлында йљреп, бер-берсен књралмаган дошманга ђйлђнеп бетсеннђр дигђн сыман, юридик кићђшлђр бирђлђр. Бирсеннђр, анысы да кирђк, ђлбђттђ, лђкин Чилђбе љлкђсендђге атом-тљш авариясеннђн зыян књреп интеккђн џђм њлеп бетњгђ хљкем ителеп, бер ярдђм дђ ала алмаган татарларга кем юридик кићђш бирер икђн? Чернобыльдђ џђм башка атом-тљш џђлакђтенђ дучар булган кешелђргђ нигђ юристлар ярдђм итми? Урыс армиясендђ тыныч шартларда да кыйнап, ќђзалап њтерелгђн яшь татар солдатларыныћ хокукларын кем яклар? Авыл общинасыныћ, Ельцин перевороты белђн законсыз туган дђњлђт барлыкка килгђч, мећ еллар буе хуќа булып килгђн община ќирлђрен кемнећ сатарга хокукы бар, ул кайдан алынган хокук? Юристлар, гадел булсалар, бњген кеше арасына судлашу маниясе таратканчы, изелгђн миллђтлђрнећ хокукларын юридик яклау турында эш алып барырга тиешлђр. Ђ инде кешелђр арасында ызгыш-судлашуларныћ тамыры Россиянећ дђњлђт тљзелешенђ салынган ќинаятьчел законнарга бђйле, алар тљзђтелмичђ, ќђмгыять савыкмаячак. Россиягђ соћгы елларда Европа џђм Америкадан књчереп утыртылган иќтимагый мљнђсђбђтлђр структурасы бозылган ќиргђ ят иллђрнећ культуралы њсемлеклђрен утырту белђн бер, андый ќирдђ чњп њлђннђре генђ котырып њсђ. Америка, Европа законнары безгђ њтми, алар монда безне ќимерњгђ хезмђт књрсђтђлђр.

Мондый Кљнбатыш цивилизациясенећ соћгы ун елда безнећ љчен яхшы ягыннан яманы чагыштыргысыз дђрђќђдђ зур булды. Аныћ яманлыкларын язып бетерњ љчен бљтен Себер тайгаларын кисеп бетереп, аннан кђгазь џђм калђм ясасаћ — кђгазь џђм калђм, Тын океан суларыннан язу карасы ясыйсы булса, су да ќитмђс иде.

Хђзерге татар баласына кая гына укырга керергђ телђсђ дђ, кергђн очракта аныћ башын бутап бетерђлђр, дљресен ђйткђндђ, коллык психологиясен матур кђгазьлђргђ тљреп сећдерђлђр.

Шушындый исђпсез-сансыз бђла-казалардан ќђмгыять, миллђт бары њзенећ милли мђгариф системасы, академиясе, милли университеты булганда гына исђн чыга алачак дип уйларга кала.

Лђкин, кызганычка каршы, безнећ милли мђгариф системабыз да, милли университетларыбыз да юк. Дљресен ђйткђндђ, без татар мђгариф системасында 1907-1917 елдагы дђрђќђне дђ саклый алмадык. Беркатлы татарныћ беркатлы большевиклары булган хђзинђлђрне дђ саклый алмадылар: сатып, атып, туздырып бетерделђр. Безнећ хђзер хђйриятле байларыбыз да, дљрес юлдан барган зыялыларыбыз да, чын ќир кадерен белгђн игенчелђребез дђ, тљрле џљнђр иялђребез дђ юк дђрђќђсендђ кала бара — без хђзер пенсионерлар миллђте џђм дђњлђте дђрђќђсенђ тљшеп ќитеп килђбез. Мин бу вђзгыятьне бљтен Россия књлђмендђ шул дђрђќђгђ ќитђр дип саныйм. Россия дђњлђтенећ бу хђлдђн чыга алуына да мин шђхсђн ышанмыйм. Чљнки аныћ 80% халкы терелђ алмаслык булып «бљеклек» чире белђн авырый, њзен генђ бљек, башкаларны чебен-черкилђр итеп хисаплый. Бу аныћ Россия эчендђге идеологиясендђ ачык чагыла.

Мондый караћгы тупиктан чыгу юлын миллђтебезнећ њз балалары табарга тиеш. Югыйсђ, урыс халкына ышансаћ, аныћ њзен тљзек юлга кертерлек чамасы да калмаган. Татар мђкалендђгечђ, «Картлар узганын сљйлђр, карт эт койрыгын сљйрђр», дип ђйтелгђн сњз дљрес — урыслар џаман тарихтагы «ќићњ-лђре» белђн мактаналар, эшлексез явыз патшаларын, князьлђрен изгелђштерђлђр, илгђ самодержавие власте торгызалар, канлы Николай II- не, Александр Суворовны џ.б. изге-лђштерђлђр, алтын башлы чир-кђњлђр белђн хђтта мећ ел элек њк мљселман ќирлђре булган татар ќирлђрен тутыралар, монастырьлар ачалар — дљресрђге, инде крепостной стройны торгызасылары да, алпавытларны гына терелтеп, каберлђреннђн сљйрђп чыгарасы калды...

Татар халкы гомер-бакый кре-постной, ягъни кол булмаган: ул — хљр дђњлђтлђр тотып, булдыксызларны оештырыр љчен яратылган халык. Шунлыктан без, исђн каласыбыз килсђ, башта њзебезне њзебез танырга тиешбез. Моныћ љчен гыйлем љйрђтњ йорты — милли университет кирђк. Бу хакта еллар буе аћлы зыялылырыбыз чаћ кага килђ.

Менђ янђ књптђн тњгел генђ, 14 июньдђ (2003 елда), иртђнге тапшыруда Татарстан радиосы аша милли университет ачу проблемасына багышланган татар телендђ тапшыру оештырылды. Мондый тапшыруны оештырулары љчен радиокомитет хезмђткђрлђренђ рђхмђтлемен. Тапшыруда куелган мђсьђлђ буенча мђгълњм кешелђрнећ фикерлђре яћгырады.

Лђкин мин бу тапшыруда њзенећ ачык фикерлђре белђн чыгыш ясаган академик Мирза Исмђгыйль улы Мђхмњтов фикерлђре белђн килешеп бетмђгђнлегемне белдерђсем килђ. Нђрсђлђр, нилђр белђн килешмђскђ мљмкин соћ аныћ белђн?

1. Ул, тљрле сђбђплђр табып, милли университет ачуга без ђзер тњгел дигђн фикер уздырырга тырыша. Милли университет татар теле џђм ђдђбияты предметларыннан књп сђгатьлђргђ сузылган программа белђн генђ укыту урыны дип саныйлар, аћлыйлар, дигђн сњзлђр белђн, аны ачу тарафдарларыннан гаеп эзли. Тагын да «кайда соћ ул менеджерлар, бизнесменнар џђм аларны укыту љчен кирђк булган кадрлар?» дип, безне «шаккатырган» сораулар куя.

Юк, Мирза Исмђгыйлевич, милли университетта татар теле џђм ђдђбияты, логика, психология генђ тњгел, бљтен милли мђдђниятебез буенча, гарђп, фарсы, тљрек џђм тљрки мђдђниятлђр, аларныћ тарихлары буенча да курслар булсын, чит ил теллђре буенча бњлеклђр, џичшиксез, кирђк. Анда Россиянећ дљрес юлга куелган — шовинизм, фантазия кушылмаган тарихы, экономикасы, глобаль экологик хђл дђ, менеджерлар, бизнес, планлаштыру џ.б. буенча да курслар укытылырга тиеш. Ђлбђттђ, ачылган чакта ук барысы да булмаса да, соћыннан ќае белђн барысы да ачылыр, университетныћ башы булу шарт бњгенге кљндђ. Милли университетныћ булуы бђхђссез, ул Россиядђ џђм башка ќирлђрдђ яшђњче татарларныћ югары белемгђ ихтыяќын ић югары дђ-рђќђдђ канђгатьлђндерер љчен кирђк. Ул Европада, Россиядђ ќђелдерелгђн џђм котыртып торылган татарофобияне юкка чыгару љчен, обыватель шовинизмына каршы тору љчен мљџим. Бу очракта Россиядђ ХVIII гасыр башларында академия, соћрак университет ачылу тарихларын искђ алу кирђк булыр. Ул вакытта бер дђ кадрлар юк дип тђ, Россия халкы академия ачуга ђзер тњгел дип тђ тормаганнар: тљрле чит ил белгечлђре китертеп, аларны эшкђ кушканнар. Урыс халкыныћ академия яки университетны аћлавы, аћа ихтыяќы хакында сорап та тормаганнар, аларда бер гасырдан артык чорда фђндђ, уку йортларында немец, француз булып кыланып маймылланган адђм-нђр тђрбиялђгђннђр.

Мирза ђфђндегђ, урыс халкына хас булганча, «соборность» дигђн фикерлђњ хас књренђ. Ул исђбен-чамасын белмичђ, «чит иллђрдђ университет шђџђрчеклђре коралар, бездђ алар кайда?» дип, књзгђ тљтен ќибђрђ. Аларда хђзер шулайдыр, чљнки анда бљтен байлык Мђскђњгђ налог тњлђњгђ ќибђрелми, њзлђрендђ кала. Шунлыктан милли университет ачабыз дип, яћа шђџђр сала башлаганчы, аны ниндидер, кайсыдыр биналарда оештырырга да мљмкин бит. Мђсђлђн, Ђлмђт шђџђрендђ, муниципаль университет ачу љчен карар чыгару белђн, бина да таптылар, яћа шђџђр дђ салып тормадылар, лђкин эш дђвам итђ! Шулай ук Яшел Њзђн шђџђрендђ дђ шундый ук университет кисђге оештырдылар.

2. Мирза Исмђгыйлевич татар ќђмгыяте милли университет ачуга ђзер тњгел, аћа, ић яхшы дигђндђ, урта мђктђп кенђ хас дигђн фикерне яклаучылар тарафында тора. Бу фикерне ђйтњчелђр дђ булды бездђ, хђтта татар халык язучысы Ђмирхан Еники дђ заманында, ќђмђ-гать, безгђ башлангыч белемне татар телендђ алсак та ќитђр инде, дип матбугат битлђрендђ язып, бар халыкны таћ калдырды.

Ђйе, милли хокуксызлыкныћ, изелњнећ, колларча яшђњнећ нђтиќђсе буларак туа мондый фикерлђр. Без џаман да шулай колларча уйларга тиеш тњгелдер бит инде.

Бњгенге иќтимагый-социаль хђлебезгђ књз салсак, хђлебез заманында урыс философы Н.Г.Чернышевский ђйткђн дђрђќђдђ бит: Россиядђ барысы да — тњбђннђн тњбђсенђ кадђр — коллар дигђн хђлдђ кала бирђ.

Безгђ Татар милли университеты шушы коллыктан, колларча фикерлђњдђн котылу љчен кирђк. Њзебезне — 2200 елдан бирле татар булып сакланып килгђн этносныћ иминлеген тђэмин итњ љчен кирђк.

Югыйсђ, бу Россия шартларында без бљтен татар миллђте љс-тендђ, Чилђбе ягындагы Караболак џђм Мљслим авылларындагы миллђттђшлђребез љстендђ сыналган кебек, атом-тљш экспериментлары уздырылуын телђмибез. Мондый куркынычлардан иминлекне бары югары белем, милли аћы булган зыялылар катлавы гына тђэмин итђ алачак. Ђ Америка џђм башка миллђтлђрнећ милли уку йортларында, аларга ия булган дђњлђтлђрнећ мђнфђгатьлђренђ туры килгђн идеология сећдерелђ. Аныћ мисаллары Якын Кљнчыгыштагы мљселман иллђренећ идарђчелђре йљзлђ-рендђ књзђтелђ. Анда тђрбиялђнеп чыгучылар хђтђр космополитларга ђйлђнђлђр.

Россия уку йортларында дђреслеклђрдђ торган саен урыс шовинизмы џђм христианлык идеологиясе њсђ баруы књзгђ ташлана. Шулай булгач, бу илдђ демократия, милли тигезлек булуы турында бер сњз дђ ђйтерлек тњгел. Татарстаннан читтђге татарларныћ туган телдђ белем алу мљмкинлеклђре юкка чыга бара. Моны Башкортстандагы татарларны башкортлаштыру сђясђте барышында да књ-рергђ, аћларга мљмкин. Уфа хакимияте татарларга, башкорт булып язылмасалар, югары уку йортларына юлны яба бара.

Шунлыктан татар халкыныћ Татарстанда милли университетлары булып, 7-8 миллионлык халкыбызныћ ихтыяќы тулысынча канђгатьлђндерелергђ тиеш. Чит иллђрдђн миллионнар тњлђп чех, негр спортчылары, командалары китертеп, миллђт экологиясе куркынычы янаганда, татар милли университетын ачтырмас љчен сњз зинасы белђн мавыгуны аћлап булмый.

3. Безнећ тњрђлђр татар телен, экзотик маймыл саклаган кебек, кухня теле дђрђќђсендђ калдырырга тырышалар. Безнећ халыкныћ бер Н.Исђнбђт туплаганы гына да илле мећ мђкале, ике мећлђп ђкияте, йљз мећлђгђн ќырлары, исђпсез легендалары, ярты миллионга ќиткђн лексик сњз берђмлеге бар. Инде бай тарихыбызны, музыкабызны, талантлы кешелђребезне ђйткђн дђ юк. Мђскђњ тњрђлђре Балтыйк буе иллђрендђге урысларныћ литва, латыш, эстон теллђрен љйрђнњ ихтыяќы тугач, ничек кенђ моћа каршы котырмадылар, ђ башка халыкларныћ хокуклары турында бер дђ кайгыртмыйлар. Хђллђ-реннђн килсђ, татарларга да кояшны елына бер генђ мђртђбђ «менђ ул урыс могќизасы» дип књр-сђтерлђр иде. Дљньяныћ бер генђ халкы да њзе телђп теле-мђдђниятеннђн ваз кичкђне юк. Шућа књрђ глобальлђшњ, милли теллђр кирђкми, миллђт кирђкми, дилђр. Лђкин Мђскђњ хљкњмђте шул ук вакытта урыс телен чит теллђрдђн кергђн алынмалардан чистарту турында соћгы елларда гына закон чыгарды. Россиядђ башка халыкларны књ-ралмау књренешлђре хакында чђчлђрећ њрђ торырлык хђбђрлђрне еш ишетеп торабыз. Мђскђњ џђм империалистлар кешелек ќђмгыятен глобальлђшњ џђм антиглобальлђшњче лагерьларга бњлњне пропагандалыйлар. Капма-каршы лагерьларга бњленњ ахыр чиктђ низагларга китерђчђк. Димђк, алда ђйтелгђн сњз зинасы сђясђтеннђн «терроризм» дигђн «бђла» туачагын кабатлап тормыйча да игълан итђргђ була.

Безгђ, татарларга, бер нђрсђне бутамаска љйрђнергђ кирђк: теллђр белњ мљџим, лђкин аны њз телећне бетерњ юлы белђн тњгел.

Татар милли университеты халкыбызныћ бљтенлеген, телен, мђдђниятен саклауга кадрлар хђзерлђњ љчен кирђк. Милли университет ул атом коралы, бактериологик, химик корал ясау тњгел; белем алуны тыя торган закон юк, ул, џичшиксез, ачылырга, њсђргђ, яшђргђ тиеш. Безнећ халык дљньяга кил-гђндђ берђњдђн дђ, мин татар булыйммы, дип сорап тормаган, шунлыктан нинди белем алу кирђклеген безгђ Мђскђњнећ дђ, Берлин яки Вашингтонныћ да књрсђтергђ, тыярга хакы юк. Бу — барлык дљнья халыкларыныћ да хокукы.

Марсель Ђхмђтќанов
"Татар иле"

Архив новостей




Внимание!
При использовании материалов просьба указывать ссылку:
«Официальный сайт Духовного управления мусульман Республики Татарстан»,
а при размещении в интернете – гиперссылку на сайт: http://e-islam.ru



©Татарстан Җөмһүрияте Мөселманнарының
  Диния Нәзарәте, 2002
 
Сайт создан в компании
«Экспресс-Интернет», 2002.
Работает под управлением
Express-Web.